قلیاقول (1)

بازنویسی آخر: 24/12/1398- کابل

محمودجعفری

قلیاقول یکی از مناطق ولسوالی قرهباغ ولایت غزنی است. این منطقه در دره ای با عرض تقریبی 3 کیلومتر و طول حدود شش کیلومتر در فاصله تخمینی 20 کیلومتری شمال ولسوالی قره باغ واقع شده است. از شرق به کوههای متصل به «لالا» و منطقه «زرسنگ»، از غرب به کوههای «گلکوه» و قسمتی از منطقه «نیخته»، از شمال به سلسله کوههای سیاهکوه و بخشی از منطقه تخلک، شابید و سبز سنگ و از جنوب به نیخته و پامیصوبه میپیوندد. (معلم نبی، 1398)

قلیاقول 25 قریه دارد که به نامهای پیوندکشته، قشلاغک (قشلاقک)، خارتوغی، میرزکه، گیروی پایین، سرشهر، گلبوته، جمجی، سرجمجی، بیسرک، سرقول، قلعه کربلایی کریم، شاهده، گیروی بالا، سنگده، بلندده، قلعۀمیر، میرجوی، کَدهلک، چمبر، گدول، پهنقاش، هُوله، چوغه پایین و چوغه بالا، یاد میشوند.

مردم قلیاقول به لحاظ تباری، از تبار جمال قوم امیرمحمدخواجه اند. بخشی از طایفه جمال در منطقه جمال پایین زندگی میکنند. چندخانه از طایفه الیاس نیز در قلیاقول زندگی میکنند. (شفاهی،1397)

قلیاقول مرکب از قُول و قول است. قول واژۀ ترکی است که به معنای قلب سپاه میباشد. بعضی از مردم محل بر این باورند که این منطقه در گذشتههای بسیار دور، لشکرگاه سپاه بوده است. قراینی که این دیدگاه را تأیید میکند یکی تونلهای بسیار دراز و دیگری برجهای نگهبانی است که فعلاً به نام کوشه یاد میشود. بعضی از تیرهایی که از منطقه «تپه گاوخورو» یافت شده بر این ادعا بیشتر صحه میگذارد. بعضی، آن را مأخوذ از ریشه قُول میدانند و معتقدند که قول ریشۀ ترکی دارد و به معنای دره میباشد. چون این منطقه در دره واقع شده، لذا قلیاقول خوانده شده است. (شفاهی، 1397). شماری نیز بر این باورند که «قُلیا» نام دختر پادشاه بوده است و «قول» به معنای قرارگاه و مسکن میباشد. (معلم نبی، 1398)

قلیاقول دارای کوههای مرتفع بسیاری است که به نامهای کوه سقا، کوه بیگخو، گاوپریده، قول ملنگ، بلند پیتو، زِی گردو(زین گردن)، سه گاو، کوه سرخ، قول جمبک، سیاهکوه و قول آیین، یاد میشوند. (شفاهی، 1397، معلم نبی، 1398)

در کوههای قلیاقول گیاهان مختلف میروید. مانند: سرخ شلبید، گل گاوزبان، راف، کمَی، انگوزه، چُوکری، چوکری آهو، اوکه، سوختنک، پودنه، گربهخورک، بدپیش، بابونه، دم روباه، توسلگک، گل گندم، گل سرچورغُو (کاسنی)، بلدرغان، پیچک، شالی، گندمک، تِرکِیدیرنه، یکنداز، بدبوی، بزباش، پُترُونگو، زیره، اوکه، هُوله، بُلوی کوهی، کاکوتی، مامیره، مسواک، کُوده، انواع خار، و...

علاوه بر اینها، جنگلهایی از قبیل: چاکه موغَیقوشو، چاکه، شلبو، سیب کوهی، بادام کوهی، اِرغی، شُلبو و درخت دولنه، فراوان یافت میشود. همچنین درختانی چون چنار عرر، شاهبید، توت، زردالو، سیب و آلو، به خوبی در این منطقه رشد و نمو میکنند. (شفاهی، 1397، معلم نبی، 1398)

در کوههای قلیاقول حیوانات وحشی مانند روباه، شغال و گرگ زیاد وجود دارد. در بعضی زمستانها گفتار گرک، پلنگ، آهو، بزکوهی و گربه وحشی نیز دیده میشود. (شفاهی، 1397، معلم نبی، 1398)

در قلیاقول خزندگانی چون: کوتِی، گژدم، قیچیگک، چلپاسه، گیلاس، کویه، مور، سوسک، موش خرما، آس موش، پِندَیموش، قوقری، باغه، جریه(خارپشت)، خر انگ انگ، زمرد (گهواره جنبان)، گوزَن (حلزون)، قنگوس، مورچه سیاه، مورچه بیبی، شَلجه، گنگ، سُرخک، بوی، غندال، جِلگک، آجِه مار، جِزدوغ، ملخ و... زیاد است. (شفاهی، 1397)

پرندگانی که در قلیاقول زیاد دیده میشوند عبارتند از: غوچی، کبک، کبوتر، کبک زَری، چَوچیلی، گاوچولدی، مرغ بیری، مرغآبی، پختک (فاخته)، چین قارو، چشم بخشگر (جغد)، گل سر، سایره، جَل، بودنه، باشه، مرغاک، پوپو، و.... (شفاهی، 1397، معلم نبی، 1398)

در قلیاقول حدود 400 خانه/خانواده زندگی میکند. بسیاری از خانوادهها به خاطر جنگها، ضعف اقتصادی و کثرت جمعیت به شهرها و یا کشورهای خارجی مهاجر شدهاند. حدود 60 خانه در شهر غزنی، 300 خانه در کابل، 80 خانه در پاکستان، 100 خانه در ایران، و حدود 100 خانه دیگر در سایر کشورها پناهگزین شدهاند. (معلم نبی، 1398)

مردم قلیاقول به لحاظ خانوار به چهار خانوار تقسیم میشود: 1) خانوار مراد که اهالی قریههای پهن قاش، قلعه کربلایی، قلعه میر، سنگده و خارتوغی مربوط به آن میشوند؛ 2) خانوار دولت مراد که اهالی میرجوی، کدیلک وگدول مربوط به آن میشود؛ 3) خانوار پیر قدم که اهالی پیوند کشته، چوغه، میرزکه، گیروی پایین، گیروی بالا، جمجی و بخشی از سرشهر مربوط به آن میشود؛ 4) خانوار الیاس که قریه بلندده مربوط به آن است. خانوار الیاس شاخهای جدا از طایفه جمال است. قریه هوله یک خانوار جداگانه محسوب میگردد که اصلاتاً از قوم جمال میباشد. (علی مدد راسخ، 1398)

احزاب سیاسی که از نفوذ زیادی در این منطقه برخوردار میباشد عبارتند از سازمان نصر، سپاه پاسداران اسلامی و حرکت اسلامی افغانستان. البته گروههای چپ مانند شعله (ساما) و سازمان فدائیان نیز در آغاز وابستگانی در این منطقه داشتند. (راسخ، 1398) قلیاقول زمان زیادی پایگاه نظامیپاسداران اسلامیو حرکت اسلامیبود.

در قلیاقول کاریز و چشمههای زیادی وجود دارد مانند: کاریز چوغه، کاریز پهنقاش، جمجی، میرجوی، کدلک، هُوله، چشمه لادو، چشمه ختی، چشمه بیسرک، جشمهساراهای میرزیکه و ....

شغل مردم قلیاقول بهطور عام کشاورزی است. کشت گندم، للمی، کچالو، لوبیا، شَلغم، زردک، پیاز، مُوشُونگ، عدس و نخود رواج عام دارد. کشت گندنه، بادمجان رومی، نیش پیاز، تروبچه و گشنیز، رشقه، شفتل، نیز معمول است. بعضی مردم محل از راه نجاری یا دوکانداری امرار معاش میکنند. بسیاری از مردم، مسافرین کارگر در کشورهای دیگر دارند. عمدتا علاوه بر کشاورزی، از این طریق مخارج زندگی شان را تأمین میکنند.

غذاهای مروج در این منطقه عبارتند از: قورتی، تپشی، دوغتافه، شوربا، (آب گوشت)، پیاوه کچالو، پیاوه خایگینه، پاتی، شیربرنج، کُچه، اوگره، شوله برنج، پلو، حلوا، اوگره آجَی، پامبلگ، آش، آب پیاوه، و ...

در قلیاقول تنها یک مکتب دولتی به سویه لیسه و یک مدرسه (حوزه) وجود دارد که لیسه را به نام لیسه و حوزه را به نام حوزه علمیه محمدیه یاد میکنند.

در قلیاقول 26 مسجد وجود دارد. در هر قریه یک مسجد و در برخی از قریهها دو مسجد نیز ساخته شده است.

بازیهای رایج در قلیاقول بسیار است. از جمله: توبدراز، سه خاتونک، چستک پای، شیغیبازی، پَرّاک(نوعی از شیغیبازی)، گردِندُوگ(نوعی از شیغیبازی)، ، خرکال (نوعی از شیغیبازی)، گتی، توبمایه، غِلی غِلی، اللبازی، بهشت و جهنم، بندو بندو، مَیُّو، شیرخط، پُوتیلی بازی، دکه دکه.

قلیاقول یکی از مراکز فرهنگی و فکری در ولسوالی قرهباغ است. از افراد مشهور این منطقه میتوان به این افراد اشاره کرد: ملاغلامحسن، حاجی قربان، آیت الله اوحدی، کربلایی شیخ، آخوند نعیم، ملامحسن، کلبی عباس، ملارسول، ملاعلی اصغر، شیخ زاهدی، حاجی مدیر سلمانعلی، کربلایی حسنرضا، محمدرفیق، از جمله چهرههای مشهور این منطقهاند که اکثراً دیده از جهان فروبستهاند. از دوره فعلی میتوان به حاجی سلمانعلی (متنفذ)، علیم نجیبی، میرزا حسین نجیبی، عبدالحمید نجیبی، محمدنسیم نجیبی، ملامحمدانور، علیمدد امینی، غلامحسین رضوانی، شیخ علیاحمد فهیمی، سلطان عزیز رضاپور (شاعر)، عبدالحلیم نجیبی (خطاط)، محمدحسین و جواد مونس (نقاش)، علی مدد امینی، جمالی (روحانی) اشاره کرد. (شفاهی، 1397، معلم نبی، 1398)

در قلیاقول سه زیارتگاه وجود دارد که به نامهای پای دُل دُل، خاک سید و زیات، یاد میشود. همچنین در قلیاقول «تپه گاوخورو» از جمله آثار تاریخی و باستانی به شمار میرود. این تپه شامل زینههای سنگی، دیوارهایی با خشت پخته و دیوارهای سنگی میباشد.

خانهبخشک، چارده فال، چارشنبه سوری، خاک مازار، شبنشینی، حملهخوانی، شاهنامه خوانی، تیراندازی، سر اِرمه رفتن، از جمله عنعنات مردم این منطقه میباشد.

بعضی باورها هنوز در میان مردم قلیاقول وجود دارد. مانند: پیاز، جک، اذان دادن ماکیان، خوردن سربز، راه رفتن شمه چای در میان پیاله، ستاره زدن/ شهاب، خارش دست، چشم پریدن، لاته دراز پوشیدن، پارو و جارو، کفش روی کفش دیدن، نذربی بی، کلاغ، آبه یال، و... .

منابع

• شفاهی، محمدخان. (1397). مصاحبه حضوری محمودجعفری بامحمدخان شفاهی روحانی. [فایل صوتی دارد]. کابل. 10 جدی1397؛
• نبی، معلم زلال. (1398). مصاحبه حضوری محمود جعفری با معلم نبی زلال. [فایل صوتی دارد]. کابل. 12 ثور 1398؛
• راسخ، علی مدد. (1398). مصاحبه حضوری محمدجعفری با علی مددراسخ.{فایل صوتی ندارد}. کابل: 24 دلو 1398.